Bubanj
Bubanj spada u najstarije i najrasprostranjenije muzičke instrumente. To je membranofoni muzički instrument koji ima
obod od „luba lakog običnog lipovog drveta, i po jednu razapetu kožu sa obe strane”. Bubanj predstavlja hiperonim za one instrumente kod kojih podapeta membrana od kože (ili papira) treperi udaranjem.
Doboš, za razliku od bubnja, ima samo sa gornje strane razapetu kožu i po njemu se udara sa dve palice, a najčešće se nosi okačen oko vrata.
Talambas (tur. vrsta malog starinskog bubnja) najčešće je sa glinenom kutijom, na čijoj je gornjoj strani podapeta koža o koju se udara.
Prema definiciji RSANU, bubanj je: “muzički instrument u obliku šupljeg valjka većih razmera, preko čijih je osnova razapeta koža po kojoj se udara”. Takođe, kao jedno od podznačenja lekseme bubanj javlja se “doboš”. Isti izvor za leksemu doboš, osim osnovnog predmetnog značenja, beleži i zvuk proizveden na toj napravi, znak koji se njom daje. Poznato je da je bubanj služio za javno oglašavanje po selima Slavonije, Srema i Bačke, a da ga je kasnije zamenio doboš.
Funkcija oglašavanja bubnjanjem zabeležena je u frazeologizmima u kojima se bubanj i doboš upotrebljavaju kao varijantne komponente: udariti u bubanj, udariti (tajnu) na doboš, doći / dospeti / izneti na bubanj u značenju ‘razglasiti’. RSANU beleži i jedno figurativno značenje lekseme bubanj: ‘javna, obično prinudna prodaja, dražba’: U njih (je) neprestana borba, kako da se otmu bubnju, koje je verovatno motivisano upotrebom bubnja i doboša prilikom odvijanja licitacija. Navedeno značenje aktualizovano je u frazeologizmima: otići / prodati / baciti na / pod bubanj / doboš (u značenju ‘biti prodan na javnoj dražbi’) i doći će mu doboš pred kuću, zalupaće mu doboš pred kućom (u značenju ‘prezadužen je, prodaće mu se imanje na javnoj dražbi’).
Za oglašavanje (saopštavanje naredbi i novosti) koristio se i talambas, o čemu svedoče frazeologizmi (obaviti) bez talambasa u značenju ‘bez velikog govora, bez reklame’ i udariti u bubnjeve i talambase, u značenju ‘razglasiti’, kao i narodna poslovica: Izio pas talambas, rđava čast, a golem glas, te opis ovog instrumenta u Vukovom Rječniku iz 1852. godine – „talambas je od tuča kao mali čanak, pa se podapne kožom i u Turskoga čauša na vojsci visi o unkašu, te udara po
njemu debelijem kaišem kad vojska valja da se sprema, a i kad putuje”.
Bubanj i doboš svirali su se u prošlosti prilikom različitih slavlja, a često su se koristili uz neki drugi instrument (uz svirale i dr.), što potkrepljuje sledeći citat iz građe: „Lupanjem u bubanj davao se takt sviranjem u sviralu. Danas se ne upotrebljava, a Cigani svirači upotrebljavaju ga uz sviranje na ’ćemanima’ o mobama i na svadbama”.
U iste svrhe upotrebljavao se i tupan (sinonimi su tapan i goč), koji predstavlja veliki bubanj sa obe strane podapet kožom u koju se udara – čukanom, s jedne strane, a prutićem, s druge.
Bubanj se u ritualno-magijske svrhe, kao samostalni instrument (ne uz gajde), koristio, sudeći prema korišćenoj etnografskoj građi, samo u obredu rasterivanja gradonosnih oblaka: „sem toga pucaju u oblak iz puške i pištolja, lupaju u tepsije, raonike, bubnjeve i rešeta”.
Izvor: Narodni muzički instrumenti
u srpskoj folklornoj tradiciji