Zvono

Zvono je idiofoni instrument, koji se sastoji od batića i metalnog, najčešće bakarnog oklopa. Zvuk se dobija tako što batić udari o oklop, a vibriranjem oklopa šire se zvučni talasi.

Drvena varijanta zvona je klepalo, koje se koristi najčešće kao zamena zvona u bogoslužbenoj praksi tokom određenih praznika.

Čegrtaljka predstavlja dečji narodni instrument, ali se u određenim narodnim obredima upotrebljava kao mehanizovana varijanta klepala.

Prema RSANU, zvono je: “naprava od metala, obično kupastog oblika, koja udaranjem klatna, jezička ili drugih sastavnih delova odaje zvuk, zvoni”. RSANU kao jednu semantičku realizaciju lekseme zvono beleži i: “zvonjenje, zvonjava; znak, obaveštenje za nešto dato zvonjenjem’. Upravo je zvuk zvona, odnosno znak koji se daje zvonjenjem motivisao frazeološke jedinice sa komponentom zvono.

Naime, zvono je prvenstveno signalni instrument – u prošlosti su se putem zvonjenja okupljali i prizivali ljudi (o čemu svedoči i narodna zagonetka: Crn bika sve selo svika, s odgonetkom “zvono crkveno”), oglašavali praznici, veseli ili žalosni događaji, doba dana itd., te davala upozorenja na vremensku nepogodu, dolazak neprijatelja i dr.

Zvonom se oglašava i smrt – “ako je smrt nastupila za dana, onda se‚ oglašuje kukanjem (naricanjem). Ako samrtnik umre preko noći, onda se njegova smrt oglašava na isti način rano izjuPra. Tada jedan od rođaka pokojnikovih ode parohijalnoj crkvi za “oglas”, tj. da javi svešteniku pokojnikovu smrt i da ga pozove na sahranu. Crkvenjak oglašava pokojnikovu smrt lupanjem zvona”. Takvo zvono naziva se mrtvačko / pogrebno / posmrtno / ukopno zvono. Navedena uloga zvona, odnosno zvonjenja, zabeležena je u izrazima: zvoniti naopako, zvoniti u jednu stranu, odzvoniti / povući komu posmrtno zvono / posmrtna zvona, te u zvoni komu zvono i odzvonilo mu je, kojima se označava “svršetak ili propast nečega / nekoga”.

U našoj narodnoj tradiciji značajna je i izuzetno zastupljena upotreba zvona u ritualno-magijske svrhe: zvono se koristi kao sredstvo za zaštitu od nečistih sila (teranje zlih duhova i demona, sprečavanje i izlečenje bolesti), te u svečanim (svadbeni običaji) i žalnim prilikama (u običajima koji se tiču kulta mrtvih). Tako se zvono, na primer, upotrebljava u obredu za Jeremijindan (teranje zmija) – „Jeremije, tj. devojke, polaze pred ponoć po selu, pa obilaze s leva na desno po tri puta oko svake kuće, lupaju u zvona i pevaju: “Jeremije u polje, bež’te zmije u more…”. Zatim ulaze u kuću, bude domaćicu i njenu čeljad zvonjenjem”; u odbrani od gradonosnih oblaka – “Smatralo se da u teranju oblaka mogu pomoći crkveno zvono i čak zvuk trube, silna buka, a takođe i vatra sretenjske sveće” i dr.

Zabeležena je i upotreba zvona u obredu koji se vrši kako bi dete progovorilo – “Koje dete ne progovori na vreme, valja ga zapojiti vodom iz klepetuše (medenice)”. Možemo predpostaviti da je ovaj obred: motivisan sličnošću (po položaju i funkciji) jezika kao govornog organa i batića, kao svojevrsnog jezika zvona. Potvrdu za ovo shvatanje nalazimo i u izrazu govori kao čekalo, motivisanom verovanjem da “kad dijete ne može odmah (na vrijeme) da progovori, onda žene zamijese kolačić čekalom, pa mu dadu, te izjede, da bi počelo onako brzo govoriti kao što čekalo odskače od kamena i zveči” (Karadžić, 1852, čekalo).

Takođe, u srpskom se jeziku za čoveka koji mnogo govori, brblja kaže da je klepalo, čegrtaljka, klepetuša, zvoncalo i sl. Pokrajinski izraz nije zvono nego ono, u značenju ‘nije važno šta se govori nego šta jest u stvarnosti’, gde je leksema zvono upotrebljena da označi ‘ono što se govori’, motivisan je signalnom funkcijom zvonjave, odnosno mogućnošću da se zvukom zvona, kao i govorenjem, prenese poruka. U pomenutom izrazu leksema zvono upotrebljena je u figurativnom značenju ‘kazivanje, izlaganje’.

U narodnoj tradiciji Srba i drugih slovenskih naroda zvono zauzima značajno mesto: zvono i njegov zvuk (zvonjava) predstavljaju kulturne simbole tradicionalne slovenske slike sveta. Osim u ritualno-magijskim obredima i kao signalno sredstvo, zvono se upotrebljava i u sakralne ili religijske svrhe (upotreba zvona u bogoslužbenoj praksi) i u umetničke (upotreba zvona kao muzičkog instrumenta u različitim vrstama klasične muzike).

Izvor: Narodni muzički instrumenti

u srpskoj folklornoj tradiciji