Šare na ćilimu

Za ćilime nastale u Srbije se može reći da su to tkanine prošlosti, sadašnjosti i budućnosti, na zavidnom nivou kvantiteta, kvaliteta, načina proizvodnje, ali i svega onoga što prati ovaj vid narodnog stvaralaštva kroz više vekova.

Tkanje ćilima je težak posao, koji zahteva geometrijsku preciznost, izuzetnu veštinu i kreativnost, koja se zasniva isključivo na ručnom radu starom nekoliko vekova. Koliko je to mukotrpan posao govori podatak da dve tkalje moraju istovremeno da rade mesec dasna da bi napravile samo jedan kvadratni metar ćilima. Tkanje ćilima je tradicija koja se prenosi s kolena na koleno, i tako vekovima majke uče od baka, a ćerke od baka i majki, „boreći se” do današnjih dana da očuvaju tradiciju zapisanu u njihovim genima. tako su mnoge devojčice u Srbiji odrastale okružene ćilimimai, „vezane za njih” za ceo život.

Motivi na ćilimima nastalim u Srbiji, imaju i tu specifičnost, da često u sabi skrivaju mističnu crtu. Jer utkani simboli često predstavljaju stare simbole magičnog značenja i mogu se čitati kao azbuka slika, jer ih postoji 95, koje oni koji ih rade moraju da znaju napamet. Svaki ćilim istkan u Srbiji priča svoju priču, različitu, u zavisnu od različitosti epohe u kojoj je nastao.

Začetak ćilimarstva u Srbiji mnogi vide još u davnim vremanima, kada je počelo pripipitomljavanje ovaca i koza i gajenja pamuka, izvora sirovina za njegov razvoj. Zato se smatra da tkanje nisu proširili sedelački neolitski ratari, nego nomadi ili preciznije kazano pastiri, koji su verovatno sa Bliskog istoka, zajedno sa ovcama i kozama doneli tradiciju tkanja ćilima na Staru planinu i Balkansko poluostrvo. O tome doduše direktnih dokaza nema, ali postoje posredni dokazi sa prikazima stilizovanih tkačkih proizvoda na frizovima tračkih posmrtnih maski i stereobatima grčkih hramova.

Time se donekle pobija ideja da su u Srbiju i na Balkansko poluostrvo, tkalački zanat doneli Turci. Vezu sa Turcima spaja jedino priča o Ćiprovcima, najvećem hrišćanskom gradu na Staroj planini, u kome su se Južni Sloveni naselili u 7. veku. Od 9. veka do 1373. oblast je bila u sastavu srednjovekovne Bugarske. Krajem 14. veka oblast Dimova je pala pod petovekovnu vlast Osmanlija. koji je od početka turskog ropstva svoje bogatsvo dugovao rudarstvu, zlatarskom zanatu i ćilimarstvu, ali u njemu Turci nisu bili nosioci ćilimarstva, nego njegovim sponzori. Nakon ustanak ćiprovačkih vlastelina, 1689. grad je zadesila zla sudbina, poznata kao “Ćiprovačka katastrofa” u 17. veku. Od grada, po ekonomskoj moći, ravnog Beogradu, Nišu ili Vidinu, za manje od mesec dana nije ostao ni kamen na kamenu. Preživelo stanovništvo su se masovno raselilo po Vlaškoj, Ugarskoj, Austriji i Hrvatskoj. Raspd Ćiprovca uticao je na to da se središte ćilimarstva preseli sa Bugarske na Srpsku stranu Stare planine u podstaroplaninsku pirotsku kotlinu i grad Pirot, u kome će ćilimarstvo postati umetnički najsvaršeniji oblik zanatstva u ovom delu Balkanskog polustrva.

Tokom 19. veka pirotski ćilimi su postali veoma tražena i skupa roba. Zabeleženo je da su Braća Garotić još 1869. osnovali firmu „Pirotski ćilimi – domaća industrija braće Garotić”.

Pirotski ćilim na kraljevskoj bini: na razvoj ćilimarstva u Srbiji u prvoj polovini 20. veka imala je kraljica Draga koja je uticala na to da pirotski ćilim postane statusni simbol, na dvoru Obrenovića a kasnije i Karađorđevića

Prvo ćilimarsko društvo u Srbiji osnovano je 1886. godine. Tada su pirotski ćilimi prvi put i prikazani evropskoj i svetskoj javnosti na Svetskoj izložbi u Beču. Nakon što je dinastija Batemberg forsirala ćilimarstvo u susednom Caribrodu, za koje su angažavane prema dr Cvetanu Vasovu i Srbislavu Zlatkoviću, ćilimarke iz Pirota i instruktori iz Persije. Međutim iako su nadnice za tkalje bile veće od onih u Pirotu, a ćilimi jeftniji, kvalitet i originalnost ćilima iz Pirota bio je daleko iznad onih tkanih u Caribrodu, pa samim tim i na većoj ceni.

Nakon što je ćilimarstvo u Kraljevini Srbiji zapalo u krizu, srpskim ćilimarima u pomoć pritekla kraljica Draga i 1902. godine u Pirotu je osnovana Zadruga ćilimarki, koja je koja je svojim članicama nabavljala materijal, davala kredite i obezbeđivala plasman. Zadruga je imala do 1.300 članica i za kratko vreme konsolidovala je pirotsko ćilimarstvo. To je bilo doba kada je pirotski ćilim postao statusni simbol, na dvoru Obrenovića a kasnije Karađorđevića, kada su gostinske sobe i salone bogatih kuća krasili pirotski ćilimi. U ovom periodu nastali su i ćilime koji danas u etnografskim zbirkama mnogih muzeja najviše vrede.

Ornamenti na ćilimima istkanim u Srbiji bili su uglavnom stilizovani, geometrijski oblici. Zna se da su šare na ćilimima smišljale same tkalje, kako bi se znalo koji je čiji rad. Tako su nastala: kandila, razbacani đulove, gugutće na direci, čenđeli… željće. Bilo je i šara koje na prvi pogled odaju svoje maloazijsko, kavkasko, persijsko ili anadolijsko poreklo, odakle je i tehnika tkanja ćilima pre mnogo vekova najverovatnije i stigla u Srbiju. Tajna kvaliteta i postojanost ćilima, poput onih istkanih u Pirotu i okolini je u vuni balkanske rase, bojenju pprirodnim bojama i preljama iz Visoka, koje su svoj posao obavljale bez preslice, pomoću vretena i kudelje i na taj način pravile najtrajniju nit.

Pređa starijih tkanina bojena je bojama biljnog porekla (ruj, lukovina, list ili kora oraha ili lipe) koje su bile mekših, pastelnijih tonova, skladnije složene i retko oštro izdvojene i međusobno suprotstavljene, tako da se za tkanje mahom koristila pređa zagasitijih tonova. Preovlađujuće boje su bile tamnoplava, smeđa, zatvorenocrvena, ali i prirodna boja vune, konoplje i pamuka.

Od kraja 19. i s početka 20 veka tkalje ćilima nastojale su da svoja dela približe realističkom prikazivanju vegetabilnih i drugih figuralnih motiva. U tome im je mnogo pomagalo otkriće i upotreba anilinskih boja, koje su omogućavale veći kolorit tkanina. Tako su žilimi iz ovog perioda po svom izgledu postali napadniji, sa odsečnijim i kontrastnijim tonovima i prelazima između boja.

Pirotsko ćilimarstvo

U Srbiji je svakako Pirot bio i ostao najznačajniji ćilimarski centar, iz koga su proistekla mnoga znanja, veštine i stil izrade, koji su bitno uticali na druge ćilimarske oblasti u Srbiji.

Po ornamentici i kompoziciji ukrasa, može se zaključiti da najstarije pirotsko ćilimarstvo vodi poreklo sa Istoka, da bi vremenom postalo modifikovano, i u pojedinim elementima potpuno preinačeno. Postoje mišljenja da su neki motivi, u stvari, nasledstvo davnih balkansko-kavkaskih umetničkih i kulturnih tekovina, koji proističu iz zajedničke praetničke osnove i vekovnih veza druge vrste, slovenskih naroda.

Kosovsko i metohijsko ćilimarstvo

Za razliku od pirotskog kosovskom i metohijsko ćilimarstvo, ima svoje specifičnosti, koje se ogledaju u brojnim arhaičnim elementima. Dok se kod Šiptara, na tkaninama uopšte pa i na ćilimima, ističu stare mediteranske komponente u ornamentici, dok u koloritu preovlađuju crna, tamnomrka, ljubičasta i žuta boja. Noviji motivi kosovskog i metohijskog ćilimarstva umnogome se karakterišu orijentalnom baroknošću.

Ćilimarstvo starovlaško-polimske oblasti

Po svojim osobenostim izrade starovlaško-polimsko ćilimarstvo u kome svakako značajno mesto ima sjeničko-peštersko ćilimarstvo razvrstano, je u ćilimarstvo takozvane sjeničko-polimske, odnosno polimsko-starovlaške ćilimarsku oblast, koja je omeđena, u užem smislu sjeničko-peštarskom visoravni, a u širem smislu polimsko-starovlaškom oblasti. U ovoj oblasti razvilo se nekoliko ćilimarskih centara koji nose naziv:

sjeničko-pešterski ćilimarski centar,
ivanjički ćilimarski centar,
užički ćilimarski centra,
ćilimarski centar nekih drugih krajeva.

Ćilimi tkani u ovim oblastima masovno su bili u upotrebi kod gradskog srpskog i muslimanskog življa, bilo u njihovim domovima ili u verskim objektima (džamijama).

U okvirima starovlaško-polimske oblasti, ćilimarstvo sjeničko-pešterskih predela, ima više ornamentalnih stilizacija srodnih sa pirotskim ćilimima. ali za razliku od pirotskih ovi ćilimi su nešto grublje pređe.

Za ćilimarstvo u sjeničko-pešterskom kraju se može reći (prema novijim istraživanjima) da je to jedan od retkih krajeva u Srbiji u kome su stvarane tkanine prošlosti, sadašnjosti i budućnosti, koje su oduvek bile na zavidnom nivou kvantiteta, kvaliteta, načina proizvodnje, ali i svega onoga što prati ovaj vid narodnog stvaralaštva kroz više vekova.

Ćilimarstvo panonske zone

Ćilimarstvo panonske zone značajnije se izdvaja od onog u drugim krajevima Srbije. Najznačajniji ćilimarski centri bili su: Stapar, Kumane, Melenci, Elemir, Taraš, Veliki Bečkerek i dr. Plasirani su na nemačko i austrougarsko tržište, pa i šire. Ovi ćilimi, u čijoj se likovnosti neretko ogledaju uticaji zapadnoevropskih stilova, proizvodili su se na tehnički usavršenom širokom, horizontalnom razboju.

Na ćilimima panonske zone dominira starija, geometrija, i mlađa, više figuralna, ornamentika. Starija ornamentika, najverovatnije vodi poreklo i povezanost sa drugim oblastima Podunavlja, sa preislamskim Istokom, a neki je dovode u vezu i sa ornamentikom rimskih mozaika.

Od sredine 19. veka u panonskom ćilimarstvo češće se pojavljuju stilizacije raznih predmeta, vegetabilni, zoomorfni i antropomorfni motivi tkani pod uticajima stilske umetnosti, baroka, ampira, bidermajera itd. Motivi slične sadržine nalaze se i na drugim tkaninama i predmetima (torbe, obojci).

Pod uticajem vojvođanskog ćilimarstva, u Posavini, Šumadiji i Pomoravlju od početka 20. veka, a ponegde i ranije, nakon ulaska Vojvodine u sastav Kraljevine Jugoslavije, javljaju se barokizirane i druge ornamentalne stilizacije.

Od 70-tih godina 19. veka, kada se smatra da su po prvi put na pravi način predstavljeno ali i piratizovani srpski ćilimi, pa sve do današnjih dana, kada su na mnogim izložbama i manifestacijama u Srbiji i u inostranstvu izlagani, ćilimi iz Srbije su uvek izazivali ne samo interesovanja već i ushićenje javnost. Na to su uticale brojne činjenice:

Da ovaj oblik narodne umetnosti postojao je samo u nekoliko zemalja u svetu, uključujući i Srbiju…koje sve do novijeg vremena imaju sačuvanu tako raznoliku i sadržajnu tradicionalnu likovno — dekorativnu umetnost.
Da je ova umetnost narodnog stvaranje… prava riznica neiscrpnih rešenja, kako u pogledu oblika, motiva i boja, kao iu upotrebi različitih materijala i primenjenih tehnika.
Da su ćilimi u Srbiji najčešće bili namenjeni…svakodnevnoj ili učestaloj upotrebi u seoskim domaćinstvima, ali i na srpskom dvoru i u građanskim sredinama, ali i za raznovrsne običajne i rituale.

Kolika je vrednost i značaj srpskih ćilima govori i podatak da su samo iz beogradskih stanova u toku Drugog svetskog rata okupatori konfiskovali nekoliko hiljada pirotskih ćilima koji možda i danas krase nemačke domove. Zbog svog značaja za kulturu Srbije, kao veština izrade ćilima, Pirotsko ćilimarstvo, Staparsko ćilimarstvo, i Sjeničko-peštersko ćilimarstvo, poznato po najpoznatijim autohtonim srpskim ćilima, izatkanim u domaćoj radinosti u Pirotsko kraju, selu Stapar, u Bačkoj, na severozapadu Vojvodine i Pešterskoj visoravni upisana su u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije.